Νικόλαος Γαβριήλ Πεντζίκης, ένας μεγάλος επανάστατης: 5 πράγματα που πρέπει να γνωρίζεις

Εικόνα: Ιωάννης Βανίδης

Ο Νικόλαος Γαβριήλ Πεντζίκης γεννήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1908 και πέθανε σαν σήμερα, 13 Ιανουαρίου του 1993, στη Θεσσαλονίκη.

Ήταν απόγονος μιας εύπορης οικογένειας ενώ σπούδασε φαρμακευτική και ιατρική στην Γαλλία και στη συνέχεια βοτανολογία και φαρμακευτική στο πανεπιστήμιο του Στρασβούργου.

Ο ίδιος υπήρξε μία σπουδαία καλλιτεχνική προσωπικότητα για την πόλη, μια επαναστατική φύση, μια καλλιτεχνική μορφή της πόλης, που ταυτίστηκε σε μεγάλο βαθμό με αυτήν.

Πέντε πράγματα που αξίζει να μάθεις για τη ζωή του σπουδαίου ποιητή, πεζογράφου και ζωγράφου.

1) Το λογοτεχνικό του έργο

Το λογοτεχνικό έργο του Νικόλαου Γαβριήλ Πεντζίκη εντάσσεται τυπικά στην γενιά της δεκαετίας του 1930. Τα έργα του κινούνται μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας. Ενδιαφέρεται για την αρχιτεκτονική του κειμένου και πιστεύει ότι το κείμενο πρέπει να υπόκειται σε διαρκή επεξεργασία. Ο ίδιος μάλιστα αποκαλούσε τον εαυτό του “παίζω-γράφω”.

Χαρακτηριστικά στοιχεία του έργου του είναι το πάντρεμα της παράδοσης (αρχαίας, βυζαντινής και δημοτικής) με την νεωτερικότητα, η συχνή χρήση μεταφορών και η θρησκευτική προσήλωση. Χρησιμοποιεί επίσης και πρωτοποριακές τεχνικές, όπως ο εσωτερικός μονόλογος και η συνειρμική γραφή. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι γλωσσικές του επιλογές, αφού πετυχαίνει να αντικαταστήσει τις λέξεις με αισθήσεις. Όλο του το έργο διακατέχεται από την έννοια της ύπαρξης μέσα από τα πράγματα, δηλαδή της συνοχής του κόσμου.

Ήταν μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης και του Καλλιτεχνικού Επιμελητηρίου Αθηνών, ενώ βραβεύτηκε με πολλά βραβεία. Παράλληλα, ανήκει στην ομάδα των συγγραφέων, που είναι γνωστή ως “Σχολή της Θεσσαλονίκης” ξεπερνώντας μάλιστα τα στενά όρια του κύκλου.

2) Το φαρμακείο του ως στέκι λογίων

Από το 1930 μέχρι το 1955 ανέλαβε το φαρμακείο (Εγνατία 114 με Πρασακάκη, Μέγαρο Βαρβιτσιώτη) του πατέρα του Γαβριήλ Πεντζίκη  οποίος ήταν διπλωματούχος φαρμακοποιός του πανεπιστημίου Αθηνών. Το φαρμακείο ήταν γνωστό ως… Πρακτορείο Reuters, καθώς εκεί μάθαιναν τα πάντα, αφού κόσμος πηγαινοερχόταν από Βελιγράδι, Ελμπασάν, Δυρράχιο, Σερβία, Αρβανιτιά. Χαρακτηριστικό είναι ακόμα ότι εκεί ξεκίνησε το πρώτο περιοδικό, το οποίο ήταν ένα χειρόγραφο φυλλάδιο στην κατοχή, όπου ο Κιτσόπουλος σατίριζε λογοτέχνες. Γενικά, τα φαρμακεία της εποχής ήταν πνευματικά κέντρα, καθώς εκεί μαζεύονταν οι διανοούμενοι και συζητούσαν τα θέματα της εποχής.

Δείτε το φαρμακείο του Πεντζίκη στη ξενάγηση του Ιωάννη Κιουρτσόγλου, ο οποίος δίνει και σημαντικές πληροφορίες σε βίντεο στην Parallaxi (στο 16.39).

3) Τα λόγια της αδερφής του

Η αδερφή του, Ζωή Καρέλλη (Χρυσούλα Αργυριάδου) πέθανε το 1998. Ασχολήθηκε με την εκμάθηση ξένων γλωσσών και την μουσική και παρακολούθησε μαθήματα φιλολογίας στο πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Πρωτοεμφανίστηκε στο χώρο των ελληνικών γραμμάτων το 1935 στις στήλες του περιοδικού “Το 3ο μάτι” όπου δημοσίευσε το πεζογράφημα “Διαθέσεις”. Έγραψε θέατρο, δοκίμια, μετέφρασε (κυρίως Thomas Eliot) ενώ στα 37 της χρόνια ασχολήθηκε ενεργά με την ποίηση. Ήταν μέλος της ακαδημίας Αθηνών η πρώτη γυναίκα που αναγορεύθηκε αντεπιστέλλον μέλος, το 1982) ενώ τιμήθηκε δυο φορές με το βραβείο Ουράνη.

Σε συνέντευξή της στο Γιώργο Τούλα το 1997 μιλάει για τον αδερφό της με τα καλύτερα λόγια. “Ο Πεντζίκης ήταν ένας μεγάλος επαναστάτης. Ένας άνθρωπος που ανήκει στο Παρελθόν. ‘Έζησε’ το Βυζάντιο όσο κανένας. Έτσι κατάλαβε την ψυχολογία του σύγχρονου Έλληνα και αντιστάθηκε. Ήμασταν διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες. Εκείνος ήταν ένα φιλελεύθερο πνεύμα. Δεν επηρεαζόταν από κανέναν, μόνο από το πάθος του για τη ζωή. Εγώ ως θήλυ πλάσμα είχα μια άλλη ευαισθησία.”

4) Το ζωγραφικό του έργο

Το 1933 επισκέφτηκε για πρώτη φορά το Άγιο Όρος (πήγε άλλες 93 φορές) όπου άρχισε να ασχολείται με την ζωγραφική. Ταυτισμένος με την πατρίδα του, ζωγράφιζε εικόνες της Θεσσαλονίκης αλλά και του Άγιου Όρους ενώ πολλά από τα έργα του είναι τοπία, αγροτικά ή παραθαλάσσια, κεντημένα με αναρίθμητες πινελιές, οι οποίες μαρτυρούν την απέραντη αγάπη και υπομονή που αφιερώνει στον κάθε του πίνακα: “από μακριά τοπίο, από κοντά χάρμα οφθαλμών” λέει ορθά ένας κριτικός του.

Ποτέ του αφηρημένος και φωτογραφικός μα πάντα συνθετικός και λεπτολόγος, ο Νικόλαος Γαβριήλ Πεντζίκης κερδίζει αδιάκοπα στο πιο δύσκολο παιχνίδι της σύγχρονης ζωγραφικής ενώ έχει συμμετάσχει σε πολλές εκθέσεις ζωγραφικής σε Ελλάδα και εξωτερικό.

5) Η συνεργασία του με το περιοδικό “Κοχλίας”

Το 1935 άρχισε η μακροχρόνια συνεργασία του με πολλά περιοδικά και εφημερίδες της Θεσσαλονίκης. Το σημαντικότερο ίσως ήταν ο “Κοχλίας” του οποίου υπήρξε βασικός συνεργάτης και ιδρυτικό μέλος από το 1945. Το περιβάλλον του περιοδικού ενίσχυε την αίσθηση της κοινότητας και την διαλεκτική σχέση ανάμεσα στον συγγραφέα και τους αναγνώστες, καθώς η δημιουργία γινόταν παράλληλα προσωπική και συλλογική εμπειρία.

Από το αρχείο της ΕΡΤ, ο Πεντζίκης παρουσιάζει μια εκπομπή της σειράς ντοκιμαντέρ «Η ΕΡΤ στη Βόρειο Ελλάδα» και μας ξεναγεί στην γενέτειρά του, Θεσσαλονίκη.