Ανάμεσα σε σκιές, θρύλους και μυστικά – Αινιγματικές ιστορίες που έχουν συνδεθεί με τη Θεσσαλονίκη
Από τις στήλες που... αιμορραγούσαν ή έκρυβαν φίδια, μέχρι σημεία της πόλης που συνδέονται με τραγικές, αλλά και παραφυσικές ιστορίες
Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη που δεν αφηγείται μόνο την ιστορία της μέσα από τα μνημεία και τα μουσεία της.
Τη διηγείται και μέσα από ιστορίες που περνούν από γενιά σε γενιά, από ψιθύρους που ακούγονται σε παλιά σοκάκια, από εγκαταλελειμμένα κτίρια, υπόγειες στοές και θρύλους που επιμένουν να ζουν.
Άλλοι βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα, άλλοι γεννήθηκαν από τη λαϊκή φαντασία, όμως όλοι αποτελούν κομμάτι της ιδιαίτερης ταυτότητας της πόλης.
Η κατάρα του Ιπποδρόμου
Η περιοχή της πλατείας Ιπποδρομίου κουβαλά μια από τις πιο σκοτεινές ιστορίες της Θεσσαλονίκης. Η σφαγή χιλιάδων ανθρώπων την εποχή του αυτοκράτορα Θεοδοσίου γέννησε την πεποίθηση ότι ο τόπος είναι καταραμένος.
Μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1978 και την κατάρρευση της πολυκατοικίας στην ίδια περιοχή, ο μύθος αναβίωσε, με πολλούς να συνδέουν τα δύο γεγονότα, παρότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά.
Ο ιππόδρομος, παρότι χώρος πολύ αγαπητός στο λαό έμεινε στην ιστορία για ένα τραγικό γεγονός, που αναφέρεται σε γραπτές πηγές της παλαιοχριστιανικής εποχής. Ο αυτοκράτορας (από το 383 μ.Χ.) της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Θεοδόσιος Α΄(347-395 μ.Χ.), βαφτισμένος Χριστιανός, διέταξε το 390 μ.Χ. τη σφαγή του λαού της πόλης, που είχε κληθεί στον ιππόδρομο. Η αιτία που προκάλεσε αυτό το συμβάν ήταν η δυσαρέσκεια των Θεσσαλονικέων για την πολύ κακή συμπεριφορά των Γότθων μισθοφόρων που ο Θεοδόσιος είχε εγκαταστήσει στην πόλη για να διασφαλίζεται η δημόσια τάξη. Ο Θεοδόσιος δεν ήταν αγαπητός στο λαό εξαιτίας της βαριάς φορολογίας που επέβαλε για να χρηματοδοτεί τις εκστρατείες του. Επίσης έδωσε πολλά στρατιωτικά και διοικητικά αξιώματα στους Γότθους και μάλιστα όταν χρειάστηκε να εκστρατεύσει άφησε αρχηγό στην πόλη τον Βουτέριχο, αρχηγό των Γότθων και διοικητή των στρατιωτικών δυνάμεων του Ιλλυρικού. Ο κόσμος τότε εξεγέρθηκε, εισέβαλε σε πολλά δημόσια κτίρια και σκότωσε πολλούς Γότθους στρατιώτες αλλά και τον ίδιο τον Βουτέριχο. Αυτό προκάλεσε την εκδικητική μανία του Θεοδόσιου. Ο αυτοκράτορας ανακοίνωσε την διεξαγωγή αγώνων και ο λαός συγκεντρώθηκε στον ιππόδρομο. Τότε η γοτθική φρουρά επιτέθηκε και έσφαξε αδιακρίτως γύρω στις 7.000 πολίτες, (κατ΄άλλους οι νεκροί έφτασαν τις 15.000).
Η κατακραυγή ήταν καθολική. Ο επίσκοπος των Μεδιολάνων αρνείται τη θεία μετάληψη στον αιματοβαμμένο αυτοκράτορα και τον αναγκάζει να ζητήσει δημόσια συγγνώμη. Για να εξιλεωθεί έχτισε στο ανατολικό μέρος της περιτειχισμένης Θεσσαλονίκης ένα ορφανοτροφείο για τα ορφανά των ανθρώπων που σφαγιάστηκαν. Με το πέρασμα των χρόνων στην αυλή του ορφανοτροφείου χτίστηκε το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου των Ορφανών. Μετά 5 χρόνια ο Θεοδόσιος πεθαίνει. Η δραστηριότητα στον ιππόδρομο εξακολουθεί ως τα τέλη του 5ου αιώνα μ.Χ., οπότε και οι αγώνες απαγορεύθηκαν σαν ειδωλολατρικό κατάλοιπο και ο ιππόδρομος ερήμωσε. Ελάχιστα σημεία σήμερα μαρτυρούν την ύπαρξή του.
Λέγεται ότι στο κεντρικό τμήμα του Ιππόδρομου υπήρχε μια στήλη που βάφτηκε από το αίμα των σφαγιασθέντων. Μετά την πτώση του Θεοδόσιου, τον οποίον φυσικά έτρεμαν πια όλοι οι κάτοικοι χάραξαν τα ονόματα των νεκρών πάνω στη στήλη (επί αυτοκράτορα Ευγένιου Φλάβιου). Φημολογείται πως μια φορά το χρόνο η στήλη «αιμορραγούσε». Αργότερα οι Ρωμαίοι που δεν ήθελαν να στιγματιστεί η ιστορία τους με την φρικτή σφαγή γκρέμισαν τη στήλη. Λένε πώς στα θεμέλια της πολυκατοικίας που ανεγέρθηκε εκεί βρήκαν απομεινάρια της, καθώς και πλήθος όστρακα που έριχναν εκεί οι συγγενείς των νεκρών χαράζοντας επάνω το όνομα των δικών τους αδικοχαμένων.
Με την κατάρρευση της πολυκατοικίας που κτίστηκε στο σημείο εκείνο με τον σεισμό του 1978 και τις 52 ψυχές που χάθηκαν κάτω από τα ερείπια η κατάρα βρέθηκε στα στόματα όλων των Θεσσαλονικέων.
Οι μυστηριώδεις Κήποι του Πασά
Οι Κήποι του Πασά είναι από τα πιο ιδιαίτερα σημεία της Άνω Πόλης.
Η πραγματική ιστορία του χώρου παραμένει αντικείμενο έρευνας, όμως οι θρύλοι συνεχίζουν να τον κάνουν έναν από τους πιο αινιγματικούς προορισμούς της Θεσσαλονίκης.
Τα περίεργα σύμβολα στον τοίχο, οι απομιμήσεις φυτικών και ζωικών μορφών που κυριαρχούν στη σύνθεση καθώς και η στοά που δεν οδηγεί πουθενά, δίνουν λαβές για τη δημιουργία αστικών μύθων όπως αυτός που καταδεικνύει τους Κήπους ως τόπο συνεύρεσης των οθωμανών τεκτόνων της Θεσσαλονίκης. Φήμες επίσης λένε πως οι Κήποι του Πασά παλιότερα αποτελούσαν το τέλος των κατακομβών της Θεσσαλονίκης, έξω από τα όρια της πόλης, που χαράζαν κάποτε τα κάστρα.
Η Casa Bianca και το ρομάντζο που έγινε θρύλος
Η εντυπωσιακή βίλα της Βασιλίσσης Όλγας δεν ξεχωρίζει μόνο για την αρχιτεκτονική της. Η ιστορία του απαγορευμένου έρωτα ανάμεσα στην κόρη της οικογένειας Φερνάντες και τον αξιωματικό Σπύρο Αλιμπέρτη εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο γνωστούς θρύλους της πόλης. Πολλοί θεωρούν ότι η ατμόσφαιρα του κτιρίου εξακολουθεί να κουβαλά τη μελαγχολία εκείνης της ιστορίας.
Ο αστικός μύθος λέει λοιπόν, πως η πολυτελής αυτή βίλα, σε σχέδια Π. Αρριγκόνι, ήταν το γαμήλιο δώρο του Ντίνο Φερνάντεζ στη Bianca και έτσι της δώσανε το όνομα ”Casa Bianca” , το κτίριο επίσης ήταν γνωστό και ως Villa Blanche και Villa Bianca αλλά και ως Villa Fernandez.
Κάνανε τρία παιδιά την Αλίν, την Νίνα και τον Πέτρο ή Pierre, φαίνεται πως έζησαν πολύ όμορφες εποχές στο αρχοντικό. Διοργάνωναν λαμπρές εκδηλώσεις με καλεσμένους διακεκριμένους Θεσσαλονικείς όπου ανάμεσά τους ήταν συχνά και ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας Ελευθέριος Βενιζέλος αλλά και ο βασιλιάς Γεωργίος Α΄.
Μια από τις πιο ρομαντικές ιστορίες της πόλης συσχετίζεται με τη μεγάλη κόρη της οικογενεία την Αλίν. 1912. Η Αλίν μπαίνει στο τραμ για να πάει στο Ντεπώ, όπου ήταν ο τερματικός σταθμός, 200 βήματα πιο πέρα είναι η Casa Bianca. Στο μπροστινό βαγόνι λοιπόν λόγω ζέστης λιποθυμάει.
Την συνεφέρει ο Σπύρος Αλιμπέρτης, Έλληνας αξιωματικός που άνηκε στον ελληνικό στρατό που απελευθέρωσε την πόλη. Ερωτεύονται κεραυνοβόλα, την πάει στο σπίτι της στην Casa Bianca αλλά οι μικτοί γάμοι τότε απαγορεύονται και ο Ντίνο Φερνάντεζ, πατέρας της Αλίν, τους απαγορεύει να είναι μαζί. Έτσι κλέβονται. Η Αλίν γίνεται χριστιανή, σκάνδαλο ξέσπασε στην πόλη, το γράφουνε οι εφημερίδες και οι δυο τους εγκαταλείπουν την πόλη οριστικά. Όπως αναφέρει η τοπική εφημερίδα «Το Φως» στο φύλλο της 8ης Μαρτίου 1914, επέστρεψαν γιατί ο Αλιμπέρτης έφερνε τα οικονομικά συμβόλαια ανοικοδόμησης της πόλης. Τότε, ο Ντίαζ τους δέχτηκε.
Το 1931 η Bianca μητέρα της Αλίν, πεθαίνει στο Παρίσι. Στο δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1943, η οικογένεια Φερνάντεζ δολοφονήθηκε ένας – ένας στην ιταλική πόλη Μείνα, από Ναζί. Τα μοναδικά μέλή της που σώθηκαν ήταν η Αλίν διότι ήταν χριστιανή και η Νίνα διότι βρισκόταν στην Γαλλική πρωτεύουσα.
Η Casa Bianca επιτάχθηκε από τους κατακτητές και ο επάνω όροφος χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία του Ιταλού προξένου. Μετά τον πόλεμο ο Αλιμπέρτης και η Αλίν επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη βρήκαν το κτίσμα σε άθλια κατάσταση και αναγκάστηκαν να μείνουν στο ισόγειο που είχε υποστεί τις λιγότερες ζημιές. Το ζευγάρι που με τον έρωτά του σημάδεψε μία ολόκληρη περίοδο της σύγχρονης Θεσσαλονίκης έφυγε από τη ζωή το 1960. Πέθανε πρώτα ο Αλιμπέρτης και το 1965 πέθανε η Αλίν στο Παρίσι. Το σπίτι πέρασε στην πλήρη κυριότητα της αδελφής της Νίνας, μονίμου κατοίκου του Παρισιού. Η Νίνα το πουλά στους Ν. και Γ. Τριάρχου και Σουζάννα και Σολομών Μαλλάχ.
Ο Τουρμπές του Μουσά Μπαμπά
Κρυμμένος στην Άνω Πόλη, ο Τουρμπές του Μουσά Μπαμπά συνδέεται με πολλές λαϊκές δοξασίες. Για κάποιους πρόκειται για τόπο με ιδιαίτερη πνευματική δύναμη, ενώ άλλοι πίστευαν πως όποιος σεβόταν τον χώρο θα είχε καλή τύχη.
Οι ιστορίες αυτές αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ιστορία και παράδοση μπλέκονται στη Θεσσαλονίκη.
Η οδός Μαύρης Πέτρας και η «πύλη» του χρόνου
Ένα μικρό αδιέξοδο στην Άνω Πόλη έγινε γνωστό χάρη σε έναν ιδιαίτερο αστικό μύθο. Κυκλοφόρησε η φήμη ότι στην περιοχή υπάρχει μια «πύλη χρονικής μετατόπισης», ικανή να μεταφέρει όποιον τη διασχίσει σε άλλη εποχή.
Παρότι ο μύθος δεν στηρίζεται σε κανένα πραγματικό στοιχείο, εξακολουθεί να εξάπτει τη φαντασία όσων επισκέπτονται το σημείο.
Τελικά φαίνεται πως η όλη (μεταφυσική) ιστορία ξεκίνησε από ένα διήγημα φαντασίας του Παντελή Γιαννουλάκη με τον τίτλο “Πέρα από τα Βάθη της Νύχτας”. Από στόμα σε στόμα το μύθευμα μετατράπηκε σε μύθο που μάλλον φαίνεται να είναι ο νεότερος όλων αφού βγήκε μέσα από τις σελίδες ενός σχετικά σύγχρονου βιβλίου φαντασίας.
Μια επίσης ενδιαφέρουσα ιστορία είναι αυτή που περιγράφει πώς το 1917 που κάηκε η πόλη, μια μαύρη πέτρα βρέθηκε στο βάθος ενός κρατήρα που άνοιξε με κρότο μεγάλο. Η πέτρα ήταν φτιαγμένη από σίδερο και μάλλον ήρθε απ’ το διάστημα. Αυτή η ιστορία “εξηγεί” και την δοξασία περί διαταραχής του μαγνητικού πεδίου της οδού και άρα την ύπαρξη της πύλης. Τότε ακόμα, λέει, στην γειτονιά σπίτια δεν υπήρχαν και σαν φτιάχτηκαν και σχηματίστηκε το στενό το ονόμασαν οδό Μαύρης Πέτρας λόγω του συμβάντος.
Ο μύθος λέει επίσης ότι η συγκεκριμένη οδός είναι αδιέξοδο και ότι κάθε 15 μέρες (αλλού λένε 3 μέρες) στις 12 η ώρα το βράδυ και για 15 λεπτά ανοίγει μια πύλη κι άμα την περάσεις χωρίς να το καταλάβεις την πάτησες αφού δεν ξέρεις ούτε πού βρίσκεσαι πια ούτε και μπορείς να βρεις έξοδο από την οδό παρά εγκλωβίζεσαι στα στενά της.
Η Ρωσίδα της Αγίας Σοφίας
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες από την αρχαία και ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη που είχε διηγηθεί στην parallaxi ο ξεναγός, Ιωάννης Κιουρτσόγλου.
«Η περίφημη Ρωσίδα, στα λευκά ντυμένη που εμφανιζόταν να περνά μπροστά από την Αγία Σοφία. Δεν ήξερε κανείς πως την έλεγαν και από που ήρθε.
Ντυμένη με τα κριμολίνα της, το καπέλο και τη λευκή της ομπρέλα. Περνούσε καθημερινά από εκεί.
Δεν μάθανε ποτέ την ταυτότητα της. Φανταζόμαστε την Ερμού και την Αγία Σοφία το κομμάτι αυτό να υπηρετεί ως τελευταία κατοικία μιας αριστοκράτισσας που έχει φύγει από μία ιστορία».
Στήλη των Όφεων
Στη Θεσσαλονίκη επί της Αγίου Δημητρίου έχεις σίγουρα προσπεράσει πολλές φορές το Μάρμαρο του Φιδιού ή περισσότερη γνωστή στους Θεσσαλονικείς ως Στήλη των Όφεων που βρίσκεται πάνω στο πεζοδρόμιο έξω από το κτίριο της ΔΕΗ που βρίσκεται στην περιοχή.
Ο Χατζή-Ιωαννου στο έργο του Θερμαΐς, ήτοι περί Θεσσαλονίκης, Μέρος Α’ Ιστορία και Αρχαιολογία,(1879) αναφέρει πως το μνημείο ονομαζόταν όφεος μάρμαρον-Yilan mermer και αποδίδει ο ίδιος την ονομασία στο ενδεχόμενο να βρισκόταν τοποθετημένο στην κορυφή του ένα φίδι, ενώ και ο Gabriele Cavazza γραμματέας του Βενετού βάιλου Lorenzo Bernardo (Μάιος 1591 επισκέπτεται την πόλη) συνδέει το μνημείο με όφι τοποθετημένου επ’αυτού και καθιστάμενου αντικείμενο λατρείας. Όμως ο βενετός γραμματέας τοποθετεί το μνημείο με το φίδι σε περιοχή διαφορετική από τη σημερινή του μνημείου ενώ λέει πως ήταν κατασκευασμένη από πορφυρίτη. Η ταύτιση του μνημείου αυτού και κάθε ανάλογου με φίδια συνδέεται με λαϊκές δοξασίες σχετικές με την κατοίκιση τέτοιων μνημείων από δαίμονες με μορφή φιδιού.
Ο συγγραφέας και ερευνητής, Μάριος Μαρίνος Χαραλάμπους, στο βιβλίο του «Η μυστική ιστορία της Θεσσαλονίκης» μιλάει για τη Στήλη λέγοντας:
«Μην πλησιάζετε σ’ αυτά τα μάρμαρα γιατί… θα βγουν τα φίδια και θα σας φάνε».
Ο Χατζή-Ιωαννου κάνει λόγο για ένα «παράδοξον και άφωνον τούτο μνημείον».
Στην έρευνα της για το θέμα η καθηγήτρια του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ, Θεοδοσία Στεφανίδου – Τιβερίου έχει γράψει:
«για το φίδι, που συνδέθηκε τόσο με την κολόνα από πορφυρίτη όσο και με τον Κίονα των Όφεων (Yılan Mermer), μπορούμε να πούμε ότι έχει να κάνει με μία λαϊκή δοξασία, σύμφωνα με την οποία κάποιος δαίμων με τη μορφή φιδιού κατοικούσε σε κάθε τέτοιου είδους μνημείο. Γύρω από τα αντίστοιχα μνημεία της Κωνσταντινούπολης δημιουργήθηκαν, ως γνωστόν, διάφορες παραδόσεις, στις οποίες οι κίονες αποκτούσαν απειλητικό χαρακτήρα ή ενίοτε προστατευτικές δυνάμεις».
Οι δεισιδαιμονίες γύρω από την ύπαρξη της ενισχύθηκαν και από το γεγονός ότι η Στήλη καταφέρνει να διατηρείται μέχρι και σήμερα σε πείσμα των αιώνων που εξαφάνισαν οτιδήποτε άλλο συνδέονταν σε κτιριακό επίπεδο μ΄αυτήν. Διέφυγε από τους Βυζαντινούς, την σεβάστηκαν οι Τούρκοι, που απέδιδαν υπερφυσικές ιδιότητες στους αρχαίους κίονες, και τελικά αποφασίστηκε η τύχη της με το πέρασμα στην αιώνια ανωνυμία και αφάνεια στη μοντέρνα εποχή.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Θεσσαλονικέα ιδιοκτήτη του ρεστοράν “Σουτζουκάκια Ρογκότη” (παλαιά στην οδό Ρογκότη, τώρα στην οδό Βενιζέλου) κ. Γεωργίου Βαϊρλή, υπήρχε ένας ακόμη θρύλος γύρω από την περίφημη Στήλη.
“Μετά τη μεγάλη πυρκαϊά του 1917, από ψηλά στα μπαΐρια όπου μέναμε, (εξ ου και το επίθετο Βαϊρλής), μπορούσε κανείς να ιδεί τη Θεσσαλονίκη από τη μία άκρη έως την άλλη πέρα-πέρα σαν πλάκα, τα σπίτια που είχαν σωθεί, το λιμάνι, το Μπεχτσινάρ. Όλα κάτω μας φαίνονταν προσιτά. Κατεβαίναμε λοιπόν αρκετά παιδιά από τη γειτονιά μας και φτάναμε έως το Βαρδάρη, τη φράγκικη συνοικία, το λιμάνι, τη θάλασσα, περιδιαβαίνοντας και σταματώντας εδώ κι εκεί σε διάφορες γειτονιές για να παίξουμε με τα παιδιά που έμεναν εκεί. Τα παιδιά των διάφορων γειτονιών, μας είχαν μάθει πια και μας περίμεναν με ενθουσιασμό. Ξεκινούσαμε από το πρωί και γυρίζαμε στα σπίτια μας όταν βράδιαζε. Στο γυρισμό συχνά σταματούσαμε στην εβραϊκή γειτονιά του Γιλάν Μερμέρ, στην τωρινή Αγίου Δημητρίου με την αρχαία σχισμένη στήλη και το μεγάλο δέντρο δίπλα της και παίζαμε εκεί με τα Εβραιόπουλα. Δύο μάλιστα με είχαν συνηθίσει και άρεζαν να παίζουν μαζί μου”.
Και συνεχίζει τη διήγηση για τον θρύλο με τα φίδια:
“Όταν όμως άρχιζε να σκοτεινιάζει τα παιδάκια των Εβραίων έδειχναν φοβισμένα και άρχιζαν να απομακρύνονται από τη Στήλη αυτήν αποφεύγοντάς την, διότι υπήρχε ένας θρύλος συνδεδεμένος μαζί της, ότι κάποτες γέμισε η πόλη φίδια, τα οποία υπήρχαν αμέτρητα και με μεγάλη πυκνότητα γύρω της, ώστε θεωρήθηκε ότι έβγαιναν από αυτήν. Έτσι απέκτησε και την όνομα “Στήλη των Όφεων”. Μέσα στην απελπισία του ο κόσμος κάλεσε τότε ένα εξορκιστή Χότζα, ο οποίος και απομάκρυνε τα ερπετά, χρησιμοποιώντας τις μαγικές του δυνάμεις!”.
