Οδογραφίες: Ζωγράφου – Πολλοί διαβάτες, κανένας κάτοικος

Βρίσκεσαι στη διασταύρωση Αγίου Δημητρίου με Ολυμπιάδος, κοιτάζεις πάνω και βλέπεις τον Πύργο του Τριγωνίου ως τέρμα μιας ωραίας διαδρομής.

Και ειδικά αν είναι άνοιξη και τα λουλούδια ανθίζουν, αν φυσάει αεράκι κι έχεις αντοχές, έχεις και την ευκαιρία για έναν από τους ωραιότερους περίπατους στο κέντρο της Θεσσαλονίκης – ωραιότατος μεν, ανηφορικός δε.

Κυριολεκτικά από τα πρώτα βήματα, περνάς από την άσφαλτο στο πλακόστρωτο. Δεν είναι απλώς αλλαγή υλικού – είναι βουτιά στον χρόνο.

Από χωματόδρομο των αρχών του 20ου αιώνα, σε λιθόστρωτο μετρημένο και ευπρεπές. Όχι το original οθωμανικό καλντερίμι με τις κοτρώνες που σκόνταφταν τα άλογα και χαλνούσαν οι ρόδες των αμαξών, το άλλο, το εξευγενισμένο, το αρμονικό. Και μετά ήρθε η άσφαλτος. Και δεκαετίες αργότερα, ήρθε μια μαγιάτικη βροχή το 2018, ιδιαίτερης έντασης που έσπασε την άσφαλτο και αποκάλυψε το κρυμμένο λιθόστρωτο. Αυτή η βροχή ήταν το έναυσμα για την ανάπλαση της οδού και την λιθόστρωση σε όλο το μήκος της. Νοσταλγικό μεν, προβληματικό δε καθώς δεν προέκυψε ιδιαίτερα βολικό για τα οχήματα – και ιδιαίτερα για τα ασθενοφόρα. Αλλά της πάει της οδού το καλντερίμι. Σαν χαμένο πετράδι που ξαναμπήκε στο παλιό δαχτυλίδι.

Το πρώτο όνομα της οδού ήταν Αναπαύσεως – για προφανείς λόγους: η άμεση γειτνίαση με το νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας επέβαλε τον ρεαλισμό. Το 1923 το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε τη μετονομασία της οδού σε Δημοτικού Νοσοκομείου, «καθόσον προξενεί κακήν εντύπωσιν η ονομασία της προς το Δημοτικό Νοσοκομείο αγούσης οδού ταύτης». Κάποιος δηλαδή θεώρησε ότι οι ασθενείς που κατευθύνονταν στο νοσοκομείο δεν χρειάζονταν την επιπλέον υπενθύμιση του πιθανού τελικού προορισμού. Αργότερα δόθηκε το όνομα της Ελένης Ζωγράφου, της κόρης του διάσημου αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου η οποία το 1929 δώρισε την μισή περιουσία της στα Δημοτικά Νοσοκομεία Θεσσαλονίκης και Ιωαννίνων. Η φιλανθρωπία έγινε ονοματοδοσία. Η μνήμη απέκτησε πινακίδα.

Η διαδρομή αρχίζει με το περιτοίχισμα του νεκροταφείου της Παναγίας της Ευαγγελίστριας στα δεξιά. Το 1874 δόθηκε η άδεια από την Οθωμανική κυβέρνηση για τη δημιουργία χριστιανικού κοιμητηρίου για τον ενταφιασμό των Ορθόδοξων κατοίκων της Θεσσαλονίκης. Το νεκροταφείο ολοκληρώθηκε το 1880. Το 1887 εκχωρήθηκε τμήμα του χώρου για τη δημιουργία Βουλγάρικου νεκροταφείου, το οποίο με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912 διαλύθηκε και οι χώροι του ξαναγύρισαν στους ορθόδοξους της Θεσσαλονίκης. Από το 1973 οι ταφές μεταφέρθηκαν στο κοιμητήριο «Αναστάσεως του Κυρίου». Σήμερα παραμένουν μόνο οι οικογενειακοί τάφοι, οι περισσότεροι από τους οποίους ανήκουν σε μέλη επιφανών οικογενειών της Θεσσαλονίκης, σαν μικρά αρχοντικά της μνήμης.

Αριστερά ο πολιτιστικός χώρος του Ισλαχανέ, ό,τι έχει απομείνει από την αρχική έκταση του Πολυτεχνείου Χαμηδιέ. Η Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων Χαμηδιέ (Selanik Hamidiye Mektebi Sanayi) ιδρύθηκε το 1874 από τον Μιδχάτ Πασά με στόχο την επαγγελματική εκπαίδευση και αποκατάσταση ορφανών και απόρων μουσουλμανόπαιδων – χωρίς ωστόσο να αποκλείονται μαθητές άλλων εθνοτήτων. Εκτός από τα μαθήματα διδάσκονταν διάφορες τέχνες, όπως η τυπογραφία, η λιθογραφία, η ξυλουργική, η ξυλογλυπτική, η υφαντουργική, η υποδηματοποιΐα, η ραπτική. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912 η λειτουργία της Σχολής σταμάτησε λόγω έλλειψης πόρων και στη συνέχεια τα κτίρια του συγκροτήματος νοικιάζονταν σε διάφορες επιχειρήσεις. Η μακροβιότερη ήταν η λειτουργία του μηχανουργείου Αξυλιθιώτη. Το 1925 εγκαταστάθηκε στον χώρο το 3ο Γυμνάσιο Αρρένων. Το κεντρικό τριόροφο κτίριο του Ισλαχανέ κατεδαφίστηκε το 1980 για την διαπλάτυνση της οδού Ολυμπιάδος. Το 1992 ό,τι είχε απομείνει από το αρχικό συγκρότημα ανακηρύχθηκε μνημείο και σήμερα λειτουργεί ως Πολυχώρος Πολιτισμού Ισλαχανέ. Από εργαστήρι τεχνών σε εργαστήρι μνήμης.

Και συνεχίζει η ανάβαση. Αριστερά πέτρινη μάντρα, κάτω λιθόστρωτο, δεξιά πέτρινη μάντρα. Το Ισλαχανέ το διαδέχεται το Νεκροταφείο Διαμαρτυρομένων. Ιδρύθηκε από τον Βρεττανό ιεραπόστολο Πίτερ Κρόσμπυ το 1887. Στους τάφους του βρίσκονται ιεραπόστολοι, διπλωμάτες, έμποροι αλλά και απλοί τεχνίτες που άφησαν το δικό τους μικρό αποτύπωμα σε μια πόλη ανοιχτή στις διεθνείς επιρροές. Πλέον αποτελεί προστατευόμενο μνημείο της Θεσσαλονίκης.

Και αμέσως μετά, μεσοτοιχία, αρχίζει το Αρμένικο Κοιμητήριο το οποίο υπάρχει από το 1887 – 1888 για τις ανάγκες της Αρμένικης Κοινότητας Θεσσαλονίκης. Στις ταφόπλακες συνυπάρχουν ελληνικές και αρμενικές επιγραφές, σημάδι μιας παροικίας που βίωσε διωγμούς, μετανάστευση και ανασυγκρότηση, αλλά διατήρησε την παρουσία της στην πόλη. Τρεις κοινότητες, τρεις τρόποι μνήμης, μοιράζονται την ίδια κλίση εδάφους.

Στα δεξιά, μετά τη μάντρα του νεκροταφείου της Ευαγγελίστριας επιζούν οι εγκαταστάσεις του Λυσσιατρείου Θεσσαλονίκης, το οποίο λειτούργησε από το 1906 για να αντιμετωπιστεί η έξαρση της λύσσας. Σήμερα είναι Παιδικός Σταθμός Άνω πόλης. Οι παιδικές φωνές ηχούν σαν ευχάριστη νότα ανάμεσα στο νεκροταφείο και το νοσοκομείο, αποκατάσταση της εντροπίας του συστήματος.

Σε κείνο το σημείο ο δρόμος οδηγεί στο Νοσοκομείο ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ. Νοσοκομείο με μεγάλη ιστορία. Θεμελιώθηκε στις 4/17 (παλαιό/νέο ημερολόγιο) Νοεμβρίου 1902, ανήμερα των 58ων γενεθλίων του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ. Οι επέτειοι των γενεθλίων και της ενθρόνισης του Σουλτάνου ήταν μέρες φιέστας και την συγκεκριμένη εγκαινιάστηκε επίσης ο χώρος των εργαστηρίων του Ισλαχανέ γιατί ο Σουλτάνος δεν σπαταλούσε εορταστικές ευκαιρίες.

Η ονομασία του νοσοκομείου αρχικά ήταν Gureba Hastahanesi (Νοσοκομείο Απόρων Ξένων), προς τιμή του Σουλτάνου ονομάστηκε Hamidiye (Νοσοκομείο Χαμηδιέ) και μετέπειτα Δημοτικό Νοσοκομείο (Belediye). Το 1971 μετονομάστηκε σε Κεντρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης «Ο Άγιος Δημήτριος». Η λειτουργία του άρχισε το 1904 και με τα δεδομένα και τις συνθήκες ζωής της εποχής θα το ονομάζαμε σύγχρονο θεραπευτήριο πολυτελείας: αίθουσες υποδοχής με χαλιά, πολύφωτα και καθρέφτες, ζωγραφικοί διάκοσμοι στους διαδρόμους, χώροι υγιεινής με μπανιέρες, θάλαμοι ασθενών με μεγάλα παράθυρα με κουρτίνες. Ήταν το πρώτο νοσηλευτικό ίδρυμα της πόλης σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Τμήμα του Νοσοκομείου ήταν και οι Κήποι του Πασά. Ο Άγιος Δημήτριος μαζί με το Νοσοκομείο Χιρς (θεραπευτήριο της Ισραηλιτικής κοινότητας) αποτελούσαν στην αρχή του 20ου αι. τα μεγαλύτερα νοσοκομεία της Θεσσαλονίκης.

Μετά το Νοσοκομείο ο δρόμος συνεχίζει με κλίση προς τα δεξιά. Κι από εκείνο το σημείο, όλη η αριστερή πλευρά αποτελείται από τα βυζαντινά τείχη, εντυπωσιακά και αγέρωχα. Στα τείχη καταλήγουν μικρά στενά της Άνω πόλης, αδιέξοδα με μυθολογικά ονόματα: Δεινάρχου, Αχιλλέως, Γοργούς, Ερινύος, Κορίνης. Στο βάθος, μεγαλοπρεπής, ο Πύργος της Αλύσεως παραμένει ως φρουρός της μνήμης. Και σε κάποιο σημείο, στο ύψος της οδού Γοργούς, ένα μυστηριακό πέρασμα, οι Συμπληγάδες της Άνω πόλης. Ένα εντυπωσιακό άνοιγμα ανάμεσα στα τείχη που σε περνάει στην παλιά πόλη.

Οι Συμπληγάδες, το πέρασμα ανάμεσα στα τείχη

Στα δεξιά, οι Κήποι του Πασά. Το αντίστοιχο πάρκο Güell της Θεσσαλονίκης – δημιουργία ενός άγνωστου Γκαουντί από το 1904. Ένα δείγμα φανταστικής αρχιτεκτονικής, της τάσης δηλαδή για δημιουργία ποιητικής διάθεσης, έλλειψης ορθολογισμού και μίμηση της φύσης. Οι κήποι έγιναν «για την αναψυχή των ασθενών» του Νοσοκομείου στο όνομα κάποιου Πασά που ποτέ δεν έγινε γνωστός. Στην αρχική του μορφή το πάρκο διέθετε ένα σιντριβάνι, μία σήραγγα γύρω από αυτό, μία στέρνα για συγκέντρωση νερού, μία χαμηλή πύλη και ένα υπερυψωμένο καθιστικό, όλα μικρού μεγέθους κτίσματα που συνδέονταν μεταξύ τους με δρομάκια, διαδρόμους και σκάλες.

Ο αστικός μύθος της Θεσσαλονίκης προσθέτει στην ατμόσφαιρα του πάρκου μαγνητικά πεδία, παραφυσικές ιστορίες και τελετές Δερβίσηδων στο φεγγαρόφωτο. Δεν επιβεβαιώνεται, αλλά δεν διαψεύδεται – και αυτό μετράει για τους λάτρεις του είδους.

Κήποι του Πασά το 1904 (Αρχεία Πανεπιστημίου Κωνσταντινούπολης) και σήμερα

Μετά τη μεταφυσική ατμόσφαιρα των Κήπων, ένα σχολικό συγκρότημα του Αγίου Παύλου – εντελώς σύγχρονο. Εφηβικές φωνές διαθλώνται στον χώρο. Και πλέον αρχίζει η κατοικημένη περιοχή. Παρκαρισμένα αυτοκίνητα, κάδοι απορριμμάτων. Στα αριστερά, η παλιά εκκλησία του Αγίου Παύλου. Εγκαινιάστηκε το 1954 αλλά κάποιες δεκαετίες αργότερα, με την ανέγερση του μεγαλύτερου ναού, εγκαταλείφθηκε.

Τα θυρανοίξια της αρχικής εκκλησίας του Αγίου Παύλου το 1954 και η εκκλησία σήμερα

Δήμος Αγίου Παύλου. Ένας φοίνικας στριμωγμένος σε μια μικρή οδική νησίδα οριοθετεί το τέλος της οδού. Αρχίζει η Λεωφόρος ΟΧΙ.

Η οδός Ζωγράφου δεν έχει κατοίκους. Έχει όμως διαδρομή. Ιστορία. Μνήμη. Αντιθέσεις. Παιδικές φωνές και σιωπή νεκροταφείων. Δεν τη διασχίζεις απλώς. Την ανεβαίνεις. Και κάθε ανηφόρα, αν μη τι άλλο, σου υπενθυμίζει ότι η πόλη δεν είναι επίπεδη. Ούτε γεωγραφικά, ούτε ιστορικά. Είναι δρόμος μετάβασης. Από τη ζωή στον θάνατο, από την αρρώστια στη φροντίδα, από την Οθωμανική διοίκηση στο ελληνικό κράτος, από την ιστορία στην καθημερινότητα.