Πέριξ των τειχών: Οι ξεχασμένες ένδοξες περιοχές της Θεσσαλονίκης

Κεντρική εικόνα: Ευθύμης Βλάχος

Τα τείχη της Θεσσαλονίκης μήκους 8 χιλιομέτρων έχουν μακρά ιστορία.

Ξεκίνησαν την πορεία τους στην ελληνιστική περίοδο της πόλης, αναπτύχθηκαν από τους Ρωμαίους, οι Βυζαντινοί τα ενίσχυσαν συνολικά και οι Οθωμανοί έκαναν αξιόλογες σημειακές παρεμβάσεις, ο Λευκός Πύργος και ο Πύργος της Αλύσεως είναι έργο τους.

Τα πρώτα ισχυρά τείχη οικοδομήθηκαν τον 4ο αιώνα για να αντιμετωπίσουν τους Γότθους. Αυτά τα τείχη οριοθετούσαν την πόλη intra muros.

Το σχετικά επίπεδο τμήμα της πόλης ήταν ασφυκτικά πυκνοδομημένο στα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ η Άνω Πόλη κατοικήθηκε κυρίως από τη μουσουλμανική κοινότητα που για πολλούς λόγους, οικονομικούς, κοινωνικούς και θρησκευτικούς την προτιμούσε.

Το θαλάσσιο τείχος που προστάτευε την πόλη ανά τους αιώνες κατεδάφισαν οι Οθωμανοί. Η κατεδάφιση ξεκίνησε το 1869 και ολοκληρώθηκε μετά από τέσσερα χρόνια το 1873.

Έργο του Σαμπρί Πασά που με το που ανέλαβε τη διοίκηση προχώρησε σε πολλές αλλαγές που έγιναν το επόμενο διάστημα. Το ίδιο έκανε και με τα ανατολικά τείχη για να επεκταθεί η πόλη ανατολικά όπου τα εδάφη προσφέρονταν για κατοίκηση.

Οι συνθήκες στην πόλη εντός των τειχών ήταν άθλιες, η έλλειψη υποδομών δημιουργούσε πολλά προβλήματα υγιεινής και είχε προκαλέσει φονικές επιδημίες.

Η πόλη επιτέλους ανέπνευσε όπως είχε συμβεί και με πολλές άλλες ευρωπαϊκές πόλεις που είχαν κατεδαφίσει εκείνη την περίοδο τα δικά τους παράκτια τείχη, όπως η Βαρκελώνη, το Άμστερνταμ και η Αμβέρσα.

Για πολλούς αιώνες οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης έβγαιναν από την εντός των τειχών πόλη περνώντας από τις πύλες και τις μικρότερες παραπύλες. Η Χρυσή Πύλη στη σημερινή Πλατεία Δημοκρατίας, η Ληταία Πύλη στη σημερινή οδό Αγίου Δημητρίου, η Πύλη της Ρώμης κοντά στο Λευκό Πύργο, η Κασσανδρειώτικη Πύλη στην Εγνατία, η Πύλη της Άννας Παλαιολογίνας και η Πόρτα του Γιαλού στο παραθαλάσσιο τείχος. Έβγαιναν για πολύ συγκεκριμένους λόγους, ο θάνατος ήταν ένας από αυτούς. Η Θεσσαλονίκη περικλειόταν από νεκροταφεία. Νεκροταφεία όλων των θρησκειών.

Η πολυτάραχη και πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη αποτυπώνεται από τα πολλά και διαφορετικά νεκροταφεία της. Σε ποια άλλη πόλη στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχαν τόσα πολλά και διαφορετικά νεκροταφεία; Εβραϊκό, Ελληνορθόδοξο, Καθολικών, Διαμαρτυρόμενων, Αρμενίων, Βούλγαρων, νεκροταφεία της Στρατιάς της Ανατολής, Βρετανικό, Σέρβικο, Γαλλικό, Ινδικό, Αφρικανοί και Ασιάτες της Ινδοκίνας από τις γαλλικές αποικίες βρίσκονται στα Συμμαχικά Νεκροταφεία του Ζέιτενλικ.

Είναι γνωστό το νεκροταφείο της Τουλούζης που φέρει το όνομα Cimetière de Salonique ( Κοιμητήρια της Θεσσαλονίκης). Κάποιοι μεταφέρθηκαν εκεί μετά το τέλος του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου.

Κάτω από αυτά τα νεκροταφεία, ανατολικά ή δυτικά υπάρχουν άλλα των παλαιότερων εποχών. Στην Ευαγγελίστρια έχουν αποκαλυφθεί ταφικές πλάκες των ελληνιστικών, ρωμαϊκών και βυζαντινών χρόνων.

Το ίδιο ισχύει και για το συνεδριακό κέντρο της ΔΕΘ, όπως και για το σταθμό Σιντριβάνι του Μετρό.

Σήμερα, η περιοχή των Κοιμητηρίων της Ευαγγελίστριας είναι μοναδική γιατί έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτη. Αντίθετα σε άλλες περιοχές, κάτω από δρόμους και πλατείες υπάρχουν ακόμα τα υπολείμματα νεκροταφείων. Όταν κυκλοφορείτε πεζοί ή με αυτοκίνητα να ξέρετε ότι κάτω από το οδόστρωμα υπάρχουν ακόμα τάφοι και λείψανα κατοίκων της πόλης μας.

Αυτό αντίκρυσα πριν από 10 περίπου χρόνια όταν έκανε μεγάλη εκσκαφή η εταιρία του αερίου.

Η περιοχή της Ευαγγελίστριας

Η ευρύτερη περιοχή των Κοιμητηρίων της Ευαγγελίστριας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως χώρος μνήμης της Θεσσαλονίκης σε μία ένδοξη περίοδο της ιστορίας της.

Ιστορικά Κοιμητήρια, οι μοναδικοί Κήποι του Πασά, το Δημοτικό Νοσοκομείο, το Δημοτικό Λυσσιατρείο που σήμερα λειτουργεί ως παιδικός σταθμός και βέβαια πρόσφατα μετά από την αποκατάσταση του, ο Χώρος Πολιτισμού Ισλαχανέ.

Ένα κτιριακό συγκρότημα που χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και στέγαζε τη Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων Χαμιδιέ. Ένα «Σπίτι Αποκατάστασης» για ορφανά και άπορα παιδιά. Το συγκρότημα περιελάμβανε τέσσερις κτιριακές ενότητες εκ των οποίων οι τρεις που βρισκόταν εντός των τειχών έχουν κατεδαφιστεί, ενώ η τέταρτη, που ήταν εκτός των τειχών λειτούργησε πολλά χρόνια μετά την ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος με πολλαπλές χρήσεις.

Η πλέον γνωστή ήταν το Μηχανουργείο Αξιλιθιώτη. Σήμερα ο χώρος λειτουργεί ως μουσείο του εαυτού του και ταυτόχρονα ως χώρος πολλαπλών πολιτιστικών εκδηλώσεων.

Ο χρόνος και η ιστορία συχνά δημιουργούν νησίδες ιστορικής και πολεοδομικής ασυνέχειας εντός των πόλεων, νησίδες που όμως αποτελούν θεμέλια της αστικής ταυτότητας, όπως ακριβώς συμβαίνει στη περίπτωση της ευρύτερης περιοχής των Κοιμητηρίων Ευαγγελίστριας.

Η πόλη ως ζωντανός οργανισμός οφείλει να αναζητά και να κατακτά νέες κάθε φορά ισορροπίες ανάμεσα σε αυτές τις «πολεοδομικές ασυνέχειες», χωρίς αυτό να σημαίνει πως η λύση βρίσκεται στην εξομοίωση και ισοπέδωση των επιμέρους τμημάτων της.

Η κίνηση και οι μεταβολές που προκύπτουν δημιουργούν «περιοχές – σημεία αναφοράς» που λειτουργούν ως σημεία εμπλουτισμού και προσδιορισμού ταυτότητας που τόσο ανάγκη έχουν οι πόλεις σήμερα.

Η περιοχή, μία από τις πιο ενδιαφέρουσες περιοχές του κέντρου της Θεσσαλονίκης στο ανατολικό όριο του ιστορικού κέντρου της πόλης, είναι μια περιοχή που πάντα τη χαρακτήριζαν σημαντικές ασυνέχειες και όρια, τόσο χωρικά όσο και συμβολικά:

Όριο μεταξύ της περιτειχισμένης και της εκτός των τειχών πόλης, όριο μεταξύ πόλης και φυσικού τοπίου, oριοθετημένη και «άγνωστη πόλη».

Οι χώροι που συνθέτουν την υπό μελέτη περιοχή επιβίωσαν γιατί αποτέλεσαν ζώνες αποκλεισμού από την υπόλοιπη πόλη.

Το στοίχημα της ανάπλασης της ευρύτερης περιοχής των Κοιμητηρίων Ευαγγελίστριας βρίσκεται στην επίτευξη μιας εξαιρετικά δύσκολης ισορροπίας ανάμεσα στο «άνοιγμα» της περιοχής προς την υπόλοιπη πόλη και τη διατήρηση των πολύτιμων στοιχείων της, των ιδιομορφιών των δομών της, όπως αυτά συγκροτήθηκαν μέσα στο πέρασμα των χρόνων.

Επταπύργιο ή Γεντί Κουλέ

Στη κορυφή της Θεσσαλονίκης δεσπόζει το Επταπύργιο ή Γεντί Κουλέ, στο βορειοανατολικό άκρο των τειχών.

Βυζαντινό φρούριο με πολλούς πύργους, κάποιοι από αυτούς αποτελούν τμήματα του παλαιοχριστιανικού τείχους της Ακρόπολης. Εντός και εκτός του φρουρίου κατασκευάστηκαν νεότερα κτίρια όταν το 1890 μετατράπηκε σε ανδρικές και γυναικείες φυλακές.

Είναι γνωστή η ιστορία των φυλακών, είναι γνωστή η φήμη ως ένας τόπος μαρτυρίου ειδικά τις πολυτάραχες περιόδους των δικτατοριών και του εμφυλίου πολέμου.

Το ένδοξο Επταπύργιο για πολλούς αιώνες ως ο φύλακας άγγελος της Θεσσαλονίκης μετατράπηκε στο τέλος της Οθωμανικής περιόδου σε Γεντί Κουλέ, ένα τόπο μαρτυρίου που όλοι βίωναν αρνητικά, κανείς δεν ήθελε να το πλησιάσει, μόνο οι συγγενείς και πολιτικοί φίλοι των φυλακισμένων βίωναν την αρνητική του ατμόσφαιρα.

Ταβέρνες και καφενεία αναπτύχθηκαν στη γύρω περιοχή στα οποία σύχναζαν φίλοι, συγγενείς, φύλακες και καταδότες. Πρόσφατα σε εκσκαφές που έγιναν στη βόρεια πλευρά βρέθηκαν 33 σκελετοί φυλακισμένων που εκτελέστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες.

Ο Σπύρος Κουζινόπουλος χαρακτήρισε το Γεντί Κουλέ ως τη Βαστίλη της Θεσσαλονίκης.

Τραγουδήθηκε πολύ αυτό το Γεντί Κουλέ. Αντιλαλούν οι Φυλακές του Μάρκου Βαμβακάρη, Τα Κάστρα του Γεντί Κουλέ και Δραπέτης του Γεντί Κουλέ του Γιώργου Μητσάκη, Πέρα στα Κάστρα του Γεντί Κουλέ του Βασίλη Τσιτάνη, ο Γεντί Κουλές στενάζει του Στέλιου Καζαντζίδη, Νύχτωσε χωρίς Φεγγάρι του Απόστολου Καλδάρα, Αναστενάζει ο Γεντί Κουλές, στου Γεντί Κουλέ τον δρόμο του Μάριου Τόκα, τα τραγούδια για το Γεντί Κουλέ του Ντίνου Χριστιανόπουλου, Γεντί Κουλέ στα ποντιακά του Γιώργου Ακριτίδη και στα σεφαραδίτικα με τίτλο Γεντί Κουλέ που τραγούδησε ο Δαυίδ Σαλτιέλ.

Ένδοξο το Επταπύργιο αποτελεί ένα τόπο μνήμης. Ένα μοναδικό μνημείο που σταδιακά οφείλουμε να αναδείξουμε τη μοναδική του ιστορία.

Τα στρατόπεδα

Πέριξ των τειχών αναπτύχθηκαν και τα στρατόπεδα. Το σημερινό Γ’ Σώμα Στρατού κατασκευάστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα από την τότε οθωμανική διοίκηση. Ένα εμβληματικό κτίριο σε σχέδια του Βιταλιάνου Ποζέλι που γεννήθηκε στη Σικελία, σπούδασε στη Ρώμη και το πρώτο κτίριο που σχεδίασε και κατασκεύασε ήταν η εκκλησία του Αγίου Στεφάνου στην Κωνσταντινούπολη.

Αμέσως μετά κατασκευάστηκε το πρώην στρατόπεδο Παύλου Μελά, υπήρξε το φημισμένο για την αρχιτεκτονική του οθωμανικό στρατόπεδο που χτίστηκε τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα.

Τα δύο εξαιρετικά κτίρια που αναφέρουν οι περιηγητές της εποχής έχουν το καθένα 150μ. μήκος, ενώ συνοδεύονται από τέσσερα άλλα μικρότερα με περίτεχνες στέγες που στέγαζαν τους στάβλους.

Είναι γνωστή η εκατονταετής ιστορία του στρατοπέδου, όπως είναι γνωστή η εξέλιξή του σε Μητροπολιτικό Πάρκο που δυστυχώς αργεί παρά τις φιλότιμες προσπάθειες τα προηγούμενα χρόνια.

Και εντός των τειχών…

Ένδοξο είναι επίσης το τμήμα εντός των τειχών! Είναι η περιοχή που υποδέχτηκε χιλιάδες οικογένειες προσφύγων που κατοίκησαν σε σπίτια μουσουλμάνων ή έκτισαν κατοικίες σε όποια άδεια έκταση έβρισκαν. Είναι δρόμοι που οδηγούν στα τείχη από την εσωτερική πλευρά, είναι αδιέξοδα. Η Άνω Πόλη είναι ένας λαβύρινθος που χτίστηκε εντατικά με την έλευση των πολλών χιλιάδων προσφύγων από τη Μικρά Ασία και αλλού.

Κατοικίες που ενσωματώθηκαν στα τείχη, κάποιες λάξευσαν τα τείχη και δημιούργησαν αποθηκευτικούς χώρους, κάποιες με τα χρόνια εγκαταλείφθηκαν, κάποιες απαλλοτριώθηκαν, κάποιες υπάρχουν ακόμα, αυτές και οι βοηθητικοί τους χώροι.

Φούρνοι βρέθηκαν σκαμμένοι στα τείχη, επενδύσεις με πλακίδια κουζίνας και μπάνιου πάνω στα τείχη μπορούμε και σήμερα να βρούμε μετά την κατεδάφιση των απαλλοτριωμένων κατοικιών.

Τείχη που καταγράφουν την ένδοξη ιστορία της Θεσσαλονίκης, τμήματα και στοιχεία αρχαίων ναών είναι ενσωματωμένα, όλα τα παραπάνω με τα ταπεινά απομεινάρια των προσφυγικών κατοικιών.

Οι δρόμοι της παλιάς μουσουλμανικής συνοικίας, οι δρόμοι της Άνω Πόλης ντύθηκαν αρχαιοελληνικά. Αθηνάς, Κορίνης, Γοργούς, Ερινύος, Δαναού, Κίρκης, Ίδης, Ηροδότου, Μουσών, Κυκλώπων, Κενταύρων, Νηρέως, Ευδόξου, Ηρακλείδου, Σπαρτάκου, Νικομάχου, Ευρυδέμοντος, Ευκλείδου, Κλειούς, Ευδοξίας, Ισμήνης, Αντιγόνης, Αριάδνης, Ήρας, Μερόπης, Τερψιχόρης, Θέμιδος, Πηνελόπης, Γαλατινής, Θάλειας και άλλα.

Όλες οι φυλές του κόσμου στη Θεσσαλονίκη

Η Μπάρα και ο Βαρδάρης πέριξ των Δυτικών Τειχών έχουν να επιδείξουν επίσης ένα ένδοξο παρελθόν.

Από αρχαιοτάτων χρόνων η περιοχή είχε να επιδείξει δραστηριότητες στο συγκεκριμένο τομέα.

Είσοδος της πόλης από τη δυτική και βόρεια ενδοχώρα είχε τον τελευταίο αιώνα πάμπολλα πανδοχεία για τους επισκέπτες. Μία ιδιαίτερα φτωχή περιοχή στα όρια της ελώδους έκτασης που προκαλούσε θανατηφόρες ασθένειες.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι απώλειες από αυτές τις ασθένειες των σταθμευμένων στρατιωτών ήταν μάλλον περισσότερες από αυτές του μετώπου.

1915-1919 ήταν η ένδοξη περίοδος της Μπάρας.

Σε μία πόλη 150.000 κατοίκων είχαν στρατοπεδεύσει συνολικά περί τους 500.000 στρατιώτες, οι περισσότεροι πέρα από το Βαρδάρη μέχρι και το στρατόπεδο Παύλου Μελά.

Πολλές οι ανάγκες που προσέλκυσαν ιερόδουλες από πολλές χώρες της Νότιας Ευρώπης, των Βαλκανίων και από την επαρχία. Οι αυξημένες ανάγκες έκαναν την περιοχή όχι μόνο αξιοθέατο, ημίγυμνες το καλοκαίρι μπροστά στην πόρτα και πίσω από τα παράθυρα το χειμώνα εξέθεταν αυτό που ήταν προς πώληση.

Όλες οι φυλές του κόσμου, Γάλλοι, Σενεγαλέζοι, Μαροκινοί, Αλγερινοί και Ινδοκινέζοι από τις γαλλικές αποικίες, Άγγλοι, Νεοζηλανδοί και Ινδοί από τη Βρετανική Κοινοπολιτεία περπατούσαν στα κακοτράχαλα σοκάκια της περιοχής, εκεί που βρίσκεται σήμερα η οδός Αφροδίτης, Οδυσσέα, Βάκχου, Σαπφούς και Αισώπου, ανάμεσα στην οδό Μοναστηρίου, Λαγκαδά και την 26ης Οκτωβρίου.

Η αναχώρηση των στρατευμάτων περιόρισε τις συγκεκριμένες δραστηριότητες χωρίς όμως ποτέ να εκλείψουν Οι μαρτυρίες είναι πολλές, τα πολλά στρατόπεδα της Θεσσαλονίκης, πάνω από είκοσι, κάποια με μεγάλο δυναμικό συντηρούσαν πάντα την οικονομία της περιοχής.

Η δημιουργία οικισμών με την έλευση των προσφύγων τις προηγούμενες δεκαετίες, η εσωτερική μετανάστευση, η οικοδομική δραστηριότητα, οι επισκέπτες από την επαρχία κράτησαν ζωντανή τη Μπάρα.

Οίκοι ανοχής, κακόφημα κέντρα διασκέδασης και μπαρ, ξενοδοχεία με την ώρα, σκοτεινές γωνιές και κινηματογράφοι πορνό σε συνδυασμό με την δημιουργία αγορών έδωσαν πνοή στο Βαρδάρη και την γύρω περιοχή. Τις τελευταίες δεκαετίες έφυγαν οι οίκοι ανοχής, έκλεισαν τα κέντρα διασκέδασης, έκλεισαν και οι κινηματογράφοι πορνό και μετακινήθηκε ο αγοραίος έρωτας σε άλλη περιοχή. Ξεκίνησαν οι εργασίες του Μετρό, η πλατεία έγινε εργοτάξιο, μαράζωσε η περιοχή, έκλεισαν τα εμπορικά καταστήματα, έκλεισαν και τα περίπτερα.

Ένας τόπος γεμάτος ζωντάνια μέρα νύχτα κατέληξε να είναι μία περιοχή που βιαζόμαστε να διασχίσουμε, ένα σύγχρονο no man’s land! Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα στοιχήματα της σημερινής διοίκησης, το Βαρδάρη, η πλατεία Δημοκρατίας πρέπει να ξαναβρεί τη χαμένη αίγλη των προηγούμενων πολλών δεκαετιών.

Πέριξ των τειχών και το παραθαλάσσιο τμήμα, πέρα από τον Λευκό Πύργο που για αρκετές δεκαετίες λειτούργησε ως χώρος διασκέδασης για την αστική τάξη με κοσμικά κέντρα και χώρους θεαμάτων κατά μήκος της θάλασσας εκεί που σήμερα είναι η αρχή της Νέας Παραλίας.

Ένα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς

Συμπυκνώνοντας όλα τα παραπάνω μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι οι ξεχασμένες ένδοξες περιοχές πέριξ των τειχών χρήζουν μίας ειδικής αντιμετώπισης.

Το Επταπύργιο, η κορώνα της Θεσσαλονίκης που πλέον έχει αποβάλει το κακό ένδοξο παρελθόν των τελευταίων 100+ ετών πρέπει να αναδειχθεί ως μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και να αναπλαστεί ο περιβάλλων χώρος του.

Η ευρύτερη περιοχή της Ευαγγελίστριας έχει δεχτεί έργα την τελευταία δεκαετία που υποστηρίζουν την αναβάθμιση του δημόσιου χώρου. Τα Κοιμητήρια της Ευαγγελίστριας όμως έχουν εγκαταλειφθεί τις τελευταίες δεκαετίες, επείγει πλέον η αποκατάσταση και βελτίωση των υποδομών τους.

Τα τείχη αποκαταστάθηκαν σε μεγάλο βαθμό στην ανατολική πλευρά. Στη δυτική πλευρά έχουν ήδη αρχίσει εργασίες και θα συνεχιστούν τα επόμενα χρόνια. Είναι δύσκολο και μακροχρόνιο έργο. Στην εσωτερική πλευρά των τειχών ξεκίνησε αυτό που είχε προγραμματιστεί τις προηγούμενες δεκαετίες με την απαλλοτρίωση πολλών κατοικιών κατά μήκος και σε επαφή με τα τείχη.

Ένας εσωτερικός πράσινος περίπατος, εκεί που θα καταλήγουν όλοι οι δρόμοι που πριν ήταν αδιέξοδα είναι ο στόχος. Στην πλατεία Δημοκρατίας ήδη εκπονείται μελέτη που περιλαμβάνει εκτός από την πλατεία, την οδό Μοσκώφ, την οδό Ειρήνης και τον ευρύτερο περιβάλλοντα χώρο έξω από τα Δυτικά Τείχη. Πρόκειται για την αποκατάσταση του ρόλου της πλατείας σε συνδυασμό με τον άξονα των οδών. Μία υλική και αισθητική αναβάθμιση και ανάδειξη της ιστορικής μνήμης.

Τέλος, από την πλευρά του παραθαλάσσιου τείχους που κατεδαφίστηκε πριν από 150 χρόνια θα πλευρίσει ένα τεράστιο ξύλινο σκαρί μήκους 1100μ και πλάτους 12,5μ, το ξύλινο ντεκ της Θεσσαλονίκης για να ανασάνει ακόμα περισσότερο η πόλη μας. Οι καιροί άλλαξαν και η Νέα Παραλία μας έχει αποδείξει πόσο πολύτιμοι είναι οι γενναιόδωροι και αναβαθμισμένοι δημόσιοι χώροι.

* Ό Πρόδρομος Νικηφορίδης είναι Αρχιτέκτονας και Αντιδήμαρχος Τεχνικών Έργων και Βιώσιμης Κινητικότητας στο Δήμο Θεσσαλονίκης.