Γιώργος Χρηστίδης: «Ζούμε μια τέλεια καταιγίδα, στην οποία αντιδρούμε με εσωστρέφεια ή φόβο»

Ρεπορτάζ του και έρευνες έχουν λάβει τιμητικές διακρίσεις και διεθνή βραβεία, ενώ οι συνεργασίες του με μεγάλα μέσα ενημέρωσης παγκόσμιας εμβέλειας, όπως το BBC, το Der Spiegel, ο Guardian, το ARD, είναι αξιοσημείωτες.

Ο Γιώργος Χρηστίδης ειδικεύεται στην ερευνητική δημοσιογραφία με επίκεντρο, την τελευταόια δεκαετία, στα ανθρώπινα δικαιώματα και τη μετανάστευση.

Παράλληλα είναι και λέκτορας, αλλά και υποψήφιος διδάκτορας με γνωστικά αντικείμενα τα μέσα ενημέρωσης και τη μετανάστευση στο ΑΠΘ. Σήμερα είναι διευθυντής σύνταξης του πολιτιστικού μέσου “Θεσσαλονικέων Πόλις”.

Η κατάρτισή του, η εντρύφησή του στα θέματα δημοσιογραφίας και η διεθνής του εμπειρία μας βοηθούν να εξαγάγουμε σημαντικά συμπεράσματα για την κρίση και το μέλλον του επαγγέλματος, μέσω των απαντήσεων που μας δίνει, στο κυριακάτικο ερωτηματολόγιο της Parallaxi. 

Ποιο είναι κατά τη γνώμη σου το μεγαλύτερο πρόβλημα της δημοσιογραφίας σήμερα;

«Αν πρέπει να επιλέξω ένα, είναι η συστηματική ταύτιση και συχνά η οικονομική εξάρτηση από κέντρα πολιτικής και οικονομικής εξουσίας. Όταν η βιωσιμότητα ενός μέσου εξαρτάται από την κρατική διαφήμιση, τις προσβάσεις και τις καλές σχέσεις με την εξουσία, τότε η δημοσιογραφία δυσκολεύεται να λειτουργήσει ως μέσο ελέγχου της εξουσίας και μετατρέπεται σε προέκτασή της.

Σε αυτό το περιβάλλον, το ρεπορτάζ αντικαθίσταται από μια άκριτη επανάληψη των όποιων θέσεων εκφράζουν οι κάτοχοι της εξουσίας, οι συνεντεύξεις είναι soft και μοιάζουν με ασκήσεις δημοσίων σχέσεων, ενώ σπανίζουν έρευνες και αποκαλύψεις υπέρ του δημοσίου συμφέροντος.

Το αποτέλεσμα είναι απώλεια αξιοπιστίας, αναγνωστών και τελικά του ίδιου του λόγου ύπαρξης του επαγγέλματος.

Αν σε αυτά προστεθούν οι χαμηλές αμοιβές, η εργασιακή επισφάλεια, το γεγονός ότι πολλοί συνάδελφοι αναγκάζονται να κάνουν δύο και τρεις δουλειές για να επιβιώσουν, η απουσία αναγνωστικής και συνδρομητικής κουλτούρας, η λογική της ταχύτητας, των clicks και των αλγορίθμων, και η έλλειψη σαφών firewalls ανάμεσα στην αίθουσα σύνταξης, τους ιδιοκτήτες και τους διαφημιζόμενους, τότε έχουμε μια τέλεια καταιγίδα, στην οποία κατά τη γνώμη μου συχνά αντιδρούμε με εσωστρέφεια ή φόβο, αντί να διεκδικήσουμε συλλογικά την αποκατάσταση του κύρους μας».

Οφείλει ένας δημοσιογράφος να παίρνει θέση για ένα γεγονός; Αν ναι, υπάρχουν εξαιρέσεις, δηλαδή περιπτώσεις που δε θα έπρεπε να το κάνει;

«Το πρόβλημα δεν είναι η διατύπωση θέσης. Το πρόβλημα είναι η διαφάνεια και η γνωστική επάρκεια. Εάν ένας δημοσιογράφος παίρνει θέση επειδή γνωρίζει καλά ένα ζήτημα και έχει κάτι τεκμηριωμένο να εισφέρει στον δημόσιο διάλογο, αυτό είναι κατά τη γνώμη μου απολύτως θεμιτό, αρκεί να είναι σαφώς προσδιορισμένο ως γνώμη και όχι ως ρεπορτάζ.

Το πρόβλημα κυρίως ανακύπτει αν η όποια τοποθέτηση, άποψη ή ανάλυση παραπλανά το κοινό, προέρχεται δηλαδή από δημοσιογράφους με αφανείς διασυνδέσεις και ρόλους ή άλλα κίνητρα ή βασίζεται σε κάποιον αβάσιμο παντογνωστισμό.

Στη δική μου δημοσιογραφική πορεία, είναι ζήτημα να έχω γράψει καμιά δεκαριά άρθρα γνώμης, παρότι έχω προφανώς άποψη και καταναλώνω ανθυγιεινές ποσότητες αναλύσεων, podcasts, ειδησεογραφικού περιεχομένου από ελληνικά και ξένα μέσα, διαβάζω πολύ και προσπαθώ να ενημερώνομαι σφαιρικά.

Νιώθω ότι στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχουν άλλοι ικανότεροι να αναλύσουν ένα θέμα και ότι η δική μου θέση ή πολύ περισσότερο «λύση», π.χ. σε μεγάλα γεωπολιτικά ζητήματα, δεν έχει κάτι ουσιαστικό να εισφέρει. Δεν έχω όμως κανέναν ενδοιασμό να εξηγήσω και να πάρω θέση για τις έρευνες και τα ρεπορτάζ που κάνουμε.

Η «θέση» μου σε αυτή την περίπτωση δεν έχει κάποια ιδεολογική ή άλλη αφετηρία, βασίζεται στα ευρήματα σκληρής δουλειάς και επίπονης έρευνας. Σε ζητήματα θεσμών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, για παράδειγμα, η επίκληση της ουδετερότητας δεν είναι αντικειμενικότητα, συνιστά σιωπή και δειλία».

Η γραμμή του μέσου ενημέρωσης στο οποίο εργάζεται ένας δημοσιογράφος σε ποιο βαθμό πρέπει να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σκέπτεται;

«Η δική μου εμπειρία τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια προέρχεται κυρίως από διεθνή και ανεξάρτητα μέσα. Σε κανένα δεν συνάντησα αυτό που στην Ελλάδα εννοούμε συνήθως με τον όρο «γραμμή».

Ακόμα κι εν μέσω της κρίσης, σε περιόδους έντονης πόλωσης, δεν υπήρχε άνωθεν ατζέντα. Μπορεί να υπάρχει μια γενικότερη τοποθέτηση στο πολιτικό φάσμα ή συγκεκριμένες αξίες που προτάσσονται έναντι άλλων, αλλά αυτό είναι πολύ διαφορετικό από την υπηρέτηση συγκεκριμένης γραμμής ή συμφερόντων.

Τα μεγάλα διεθνή μέσα έχουν αυτή τη δυνατότητα, επειδή στηρίζονται στους αναγνώστες τους. Δεν λέω ότι είναι άψογα, κάθε άλλο, αλλά ότι έχουν ισχυρότερα οικονομικά και θεσμικά αντίβαρα. Όταν ο αναγνώστης και όχι ο διαφημιζόμενος ή το κράτος είναι ο πραγματικός «πελάτης», η ελευθερία του δημοσιογράφου προστατεύεται, έστω ατελώς, από το ίδιο το επιχειρηματικό μοντέλο».

Γιατί η κοινή γνώμη δεν έχει πια την καλύτερη άποψη για το λειτούργημα του δημοσιογράφου;

«Το κοινό είναι δικαιολογημένα καχύποπτο, ζούμε εξάλλου σε μια εποχή φθίνουσας εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς γενικότερα. Η δική μας αποτυχία είναι ότι αφήσαμε και συνδράμαμε το κενό της αξιόπιστης ενημέρωσης να καλυφθεί από τον θόρυβο, τα memes, εύκολες βεβαιότητες, τσιτάτα.

Συχνά δεν μιλάμε με τρόπο που να αφορά τους πολίτες, να μην υποτιμά τη νοημοσύνη τους, να μην επικαλείται την απόλυτη, θεσμική, άνωθεν γνώση. Οι εποχές έχουν αλλάξει. Από την άλλη, στην Ελλάδα δεν διαβάζουμε πολύ: ούτε ειδήσεις και αναλύσεις, ούτε βιβλία, δεν ενδιαφερόμαστε ιδιαίτερα για τον έξω κόσμο, δεν καλλιεργείται από το σχολείο κιόλας μια κουλτούρα που προάγει την αξία της ενημέρωσης.

Είμαστε επιρρεπείς στον φατριασμό και στα echo chambers. Οι άνθρωποι, και κυρίως οι νεότεροι, που ενημερώνονται κατά κύριο λόγο από το TikTok ή το X, δεν απορρίπτουν την ενημέρωση, αλλά δύσκολα μπορούν να κρίνουν την ποιότητα μιας «κανονικής» δημοσιογραφίας, με την οποία δεν έρχονται σχεδόν ποτέ σε επαφή.

Ακόμα και το πιο στρατευμένο παραδοσιακό μέσο προσφέρει, συνήθως, πληρέστερη και ακριβέστερη πληροφόρηση και λογοδοσία από το AI slop και τα memes που συχνά αντικαθιστούν την ενημέρωσή τους».

Πώς προφυλάσσεται ένας δημοσιογράφος από τα fake news;

«Το κλειδί είναι η διαφάνεια: να λες τι έχεις διασταυρώσει, τι γνωρίζεις και τι όχι, να εξηγείς τη μεθοδολογία σου. Η προφύλαξη δεν είναι όμως ατομική υπόθεση του κάθε δημοσιογράφου. Είναι θέμα διαδικασιών, μεθόδων και συλλογικής ευθύνης.

Κάνεις εσύ ό,τι μπορείς και μετά εμπιστεύεσαι τη διαδικασία: τον αρχισυντάκτη, τον επιμελητή ύλης, τον fact checker, τον νομικό έλεγχο, τους συναδέλφους σου. Και αν, παρά τα φίλτρα, κάνεις λάθος, το αναγνωρίζεις, το διορθώνεις καθαρά και προχωράς.

Όπως γράφει ο κώδικας δεοντολογίας του NPR, «Mistakes are inevitable. When we make them, we correct them forthrightly, reflect on what happened, and learn from them» («Τα λάθη είναι αναπόφευκτα. Όταν τα κάνουμε, τα διορθώνουμε με ειλικρίνεια, αναλογιζόμαστε τι συνέβη και μαθαίνουμε από αυτά»). Οι αναγνώστες δεν απαιτούν το αλάθητο· απαιτούν διαφάνεια και λογοδοσία».

Πώς βλέπεις τη σχέση των Social Media και της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη Δημοσιογραφία;

«Αποχώρησα από το Twitter πριν από μερικά χρόνια και η ψυχική μου υγεία βελτιώθηκε αισθητά. Τα social media είναι χρήσιμα ως εργαλεία και πηγές, αλλά αποδεικνύονται καταστροφικά όταν υποκαθιστούν τη δημοσιογραφική κρίση. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ευχή και κατάρα.

Μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά π.χ. σε δουλειές ρουτίνας και ανάλυσης δεδομένων, αλλά ταυτόχρονα απειλεί το ήδη βαλλόμενο οικονομικό μοντέλο της δημοσιογραφίας με τη μαζική κλοπή περιεχομένου. Το AI-generated περιεχόμενο θεωρείται επίσης τεράστια απειλή, αλλά είναι και ευκαιρία.

Σε έναν κόσμο όπου δεν μπορείς να εμπιστεύεσαι πια αυτό που βλέπεις, το να ξέρεις ότι πίσω από μια φωτογραφία, ένα βίντεο, ένα ρεπορτάζ που δημοσιεύεται σε ένα μέσο που εμπιστεύεσαι υπάρχουν επαγγελματίες, διαδικασίες και έλεγχος, μπορεί να δώσει νέα αξία, ρόλο και κοινό στην παραδοσιακή δημοσιογραφία».

Έχεις μετανιώσει για κάποιο χειρισμό σου σε ένα δημοσιογραφικό θέμα και αν ναι τι ήταν αυτό που είχες κάνει λάθος και δε θα επαναλάμβανες;

«Λάθη έχω κάνει πολλά — ευτυχώς τα περισσότερα εντοπίζονται πριν από τη δημοσίευση από τα συστήματα ελέγχου που προανέφερα. Αυτό για το οποίο έχω μετανιώσει είναι η παλαιότερη τάση μου να είμαι υπερβολικά ενεργός στα social media και να εμπλέκομαι (και ενίοτε να ξεφεύγω) σε «συζητήσεις» με κακόπιστους ή επαγγελματίες προβοκάτορες.

Κατέληξα ότι είναι αδύνατον να συζητήσεις σοβαρά ή πολύ περισσότερο να πείσεις κάποιον στο τουίτερ ή στο Facebook και ότι είναι προτιμότερο να αφήνεις τη δουλειά σου να μιλάει από μόνη της: να τη δημοσιεύεις, και μετά να αποχωρείς».

ΟΙ ΠΡΟΣΚΕΚΛΗΜΕΝΟΙ ΤΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΩΣ ΤΩΡΑ